Python एउटा लोकप्रिय कम्प्युटर प्रोग्रामिङ भाषा हो। यसको प्रयोग गरेर हामी कम्प्युटरलाई विभिन्न काम गर्न निर्देशन दिन सक्छौँ। Python भाषा सिक्न सजिलो छ किनभने यसको लेख्ने तरिका (Syntax) सरल र बुझ्न सजिलो हुन्छ।

Example:

print("Hello World")

Output:

Hello World

यस कार्यक्रमले कम्प्युटरको स्क्रिनमा Hello World देखाउँछ।

1.2 History of Python

Python को इतिहास:

Python का निर्माता Guido van Rossum हुन्।
यसको विकास सन् १९८० को दशकको अन्त्यतिर सुरु भएको थियो।
Python पहिलो पटक सन् १९९१ मा सार्वजनिक गरिएको थियो।
यसको नाम Monty Python's Flying Circus नामक Comedy Show बाट राखिएको हो।
Python 2.0 सन् २००० मा सार्वजनिक भयो।
Python 3.0 सन् २००८ मा सार्वजनिक भयो।

1.3 Features of Python (Python का विशेषताहरू)

Python का मुख्य विशेषताहरू निम्न छन्:

Simple: Python लेख्न र बुझ्न सजिलो छ।
High-Level: यसमा कम्प्युटरको आन्तरिक कामबारे धेरै सोच्नुपर्दैन।
Interpreted: Python Interpreter को माध्यमबाट प्रोग्राम चलाइन्छ।
Object-Oriented: यसले Class र Object प्रयोग गरेर प्रोग्राम बनाउन सहयोग गर्छ।
Portable: Python प्रोग्राम Windows, Linux र macOS मा चलाउन सकिन्छ।
Free: Python निःशुल्क प्रयोग गर्न सकिन्छ।
Open Source: यसको Source Code सबैले अध्ययन र सुधार गर्न सक्छन्।
Dynamically Typed: Variable को Data Type पहिले नै घोषणा गर्नुपर्दैन।
Large Library: Python मा धेरै तयार Library उपलब्ध छन्।
Readable: यसको Code पढ्न र बुझ्न सजिलो हुन्छ।

1.4 Applications of Python (Python को प्रयोग)

Python विभिन्न क्षेत्रमा प्रयोग गरिन्छ।

क्षेत्र	प्रयोग
Web Development	Website बनाउन
Artificial Intelligence	कृत्रिम बुद्धिमत्ता विकास गर्न
Machine Learning	कम्प्युटरलाई सिकाउन
Data Science	तथ्याङ्क विश्लेषण गर्न
Automation	दोहोरिने काम स्वचालित बनाउन
Game Development	Game बनाउन
Education	Programming सिकाउन
Cybersecurity	सुरक्षा परीक्षण गर्न
Database	Database सँग काम गर्न
Desktop Application	Computer Software बनाउन

1.5 Advantages of Python (फाइदाहरू)

सिक्न सजिलो छ।
निःशुल्क प्रयोग गर्न सकिन्छ।
कम Code लेखेर धेरै काम गर्न सकिन्छ।
धेरै Library उपलब्ध छन्।
विभिन्न Operating System मा चल्छ।
ठूलो Programmer Community उपलब्ध छ।
Web Development देखि AI सम्म प्रयोग गर्न सकिन्छ।

1.6 Disadvantages of Python (बेफाइदाहरू)

C र C++ भन्दा कतिपय काममा ढिलो चल्न सक्छ।
धेरै Memory प्रयोग हुन सक्छ।
Mobile Application को Native Development मा कम प्रयोग हुन्छ।
Dynamic Typing का कारण केही गल्ती Program चलाउँदा मात्र पत्ता लाग्न सक्छ।
सबै प्रकारका System Development का लागि उपयुक्त हुँदैन।

1.7 Types of Programming Languages

Programming Language मुख्यतः दुई प्रकारका हुन्छन्।

1. Low-Level Language

कम्प्युटरको Hardware सँग नजिक भएर काम गर्ने भाषा हो।

यसका प्रकार:

Machine Language
Assembly Language

2. High-Level Language

मानिसले सजिलै पढ्न र बुझ्न सक्ने भाषा हो।

उदाहरण:

Python
C
C++
Java
JavaScript
PHP

1.8 Difference Between Python and C

Python	C
High-Level Language हो।	General-purpose language हो।
Dynamically Typed छ।	Statically Typed छ।
Code लेख्न सजिलो छ।	तुलनात्मक रूपमा बढी Syntax लेख्नुपर्छ।
Automatic Memory Management हुन्छ।	Manual Memory Management गर्न सकिन्छ।
सामान्यतया ढिलो चल्न सक्छ।	सामान्यतया छिटो चल्छ।

UNIT 2: INSTALLATION AND PYTHON ENVIRONMENT

2.1 What is Python Interpreter?

Python Interpreter एउटा Software हो जसले Python Program चलाउन सहयोग गर्छ।

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हामीले लेखेको Python Code लाई कम्प्युटरले कार्यान्वयन गर्ने प्रक्रियामा Interpreter ले सहयोग गर्छ।

2.2 How to Install Python?

Python Install गर्ने तरिका:

कम्प्युटरमा Web Browser खोल्नुहोस्।
www.python.org मा जानुहोस्।
Downloads मा Click गर्नुहोस्।
Python को उपयुक्त Version Download गर्नुहोस्।
Download भएको Setup File खोल्नुहोस्।
Add Python to PATH विकल्प छान्नुहोस्।
Install Now मा Click गर्नुहोस्।
Installation पूरा भएपछि Command Prompt खोल्नुहोस्।
तलको Command लेख्नुहोस्।

python --version

Python सही तरिकाले Install भएको भए Version देखिन्छ।

2.3 Python Programming Software

Python Program लेख्न र चलाउन प्रयोग गरिने Software लाई Python Development Environment भनिन्छ।

मुख्य Software:

Software	परिचय
IDLE	Python सँगै आउने सामान्य Programming Environment
VS Code	Code लेख्ने लोकप्रिय Editor
PyCharm	Python Programming IDE
Jupyter Notebook	Code र त्यसको नतिजा एउटै ठाउँमा हेर्न मिल्ने Environment
Google Colab	Online Python Programming Platform
Spyder	Scientific Programming Environment

2.4 Modes of Python Programming

Python मा Program लेख्ने दुई मुख्य तरिका छन्।

1. Interactive Mode

यसमा एउटा Command लेखेर तुरुन्तै त्यसको Result हेर्न सकिन्छ।

Example:

>>> 10 + 20

Output:

2. Script Mode

यसमा धेरै Code लेखेर एउटा File मा Save गरिन्छ र पछि त्यो File चलाइन्छ।

Example:

File Name: hello.py

print("Welcome to Python")

चलाउने Command:

python hello.py

2.5 Python File Extension

Python Program Save गर्दा प्रयोग गरिने मुख्य Extension .py हो।

Example:

hello.py
student.py
calculator.py
result.py

UNIT 3: PYTHON SYNTAX AND INDENTATION

3.1 What is Syntax?

Syntax भनेको कुनै Programming Language मा Code लेख्दा पालना गर्नुपर्ने नियम हो।

हरेक Programming Language का आफ्नै Syntax हुन्छन्।

Correct Example:

print("Hello")

Incorrect Example:

print("Hello"

दोस्रो उदाहरणमा Closing Bracket छुटेकाले Syntax Error आउँछ।

3.2 What is Indentation?

Python मा कुनै Code को अगाडि खाली ठाउँ (Space) राख्नुलाई Indentation भनिन्छ।

Python मा Indentation प्रयोग गरेर कुन Code कुन Block भित्र पर्छ भन्ने छुट्याइन्छ।

Example:

if 10 > 5:

print("10 is greater")

यहाँ print() भन्दा अगाडि चारवटा Space राखिएको छ।

महत्त्वपूर्ण: Python मा सामान्यतया एउटा Indentation Level का लागि 4 Spaces प्रयोग गरिन्छ।

3.3 What are Comments?

Program भित्र कुनै कुरा बुझाउन लेखिने विवरणलाई Comment भनिन्छ।

Comment लाई Python ले सामान्य Program Statement जस्तै कार्यान्वयन गर्दैन।

Single-Line Comment:

# This is a comment

print("Hello")

Multiple-Line Explanation:

# This is first line

# This is second line

# This is third line

Triple-quoted String लाई Documentation String (Docstring) का रूपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

"""

This is a Python program.

It displays a message.

"""

3.4 What is a Statement?

Python लाई कुनै काम गर्न दिइएको निर्देशनलाई Statement भनिन्छ।

Example:

x = 10

y = 20

print(x + y)

यसमा तीनवटा Statement छन्।

3.5 What is an Expression?

Variable, Value र Operator मिलेर कुनै Result दिने Code लाई Expression भनिन्छ।

Example:

10 + 20

Output:

3.6 Case Sensitivity

Python एउटा Case-Sensitive Language हो।

यसको अर्थ Capital Letter र Small Letter लाई फरक मानिन्छ।

Example:

name = "Ram"

Name = "Shyam"

print(name)

print(Name)

Output:

Ram

Shyam

यहाँ name र Name दुई फरक Variable हुन्।

3.7 What are Identifiers?

Variable, Function र Class लाई दिइने नामलाई Identifier भनिन्छ।

Example:

student_name = "Ram"

age = 20

Identifier लेख्ने नियम:

नामको सुरुवात Letter वा Underscore बाट हुनुपर्छ।
Number बाट सुरु गर्न पाइँदैन।
Space राख्न पाइँदैन।
Python को Reserved Keyword प्रयोग गर्न पाइँदैन।
Letter, Number र Underscore प्रयोग गर्न सकिन्छ।
Capital र Small Letter फरक मानिन्छ।

Valid Identifiers:

name

student_name

age1

_total

Invalid Identifiers:

1name

student name

class

my-name

UNIT 4: VARIABLES AND CONSTANTS

4.1 What is a Variable?

Variable भनेको Program मा Data राख्ने नाम हो।

सरल भाषामा, Variable लाई एउटा बाकस जस्तै सम्झन सकिन्छ। यसमा कुनै Value राख्न सकिन्छ र आवश्यक पर्दा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

Example:

name = "Ram"

age = 20

salary = 25000

print(name)

print(age)

print(salary)

Output:

Ram

25000

यहाँ:

name मा Ram राखिएको छ।
age मा 20 राखिएको छ।
salary मा 25000 राखिएको छ।

4.2 Rules for Creating Variables

Python मा Variable बनाउँदा निम्न नियम पालना गर्नुपर्छ।

Variable को नाम Letter वा Underscore बाट सुरु हुनुपर्छ।
Number बाट सुरु गर्न पाइँदैन।
नाममा Space राख्न पाइँदैन।
Python Keyword लाई Variable Name बनाउन पाइँदैन।
Variable को नाम अर्थ बुझिने खालको हुनुपर्छ।
Python मा Variable को Data Type पहिले नै लेख्नुपर्दैन।

4.3 Multiple Variable Assignment

एउटै Statement मा धेरै Variable मा Value राख्न सकिन्छ। यसलाई Multiple Variable Assignment भनिन्छ।

Example:

a, b, c = 10, 20, 30

print(a)

print(b)

print(c)

Output:

एउटै Value धेरै Variable मा राख्न पनि सकिन्छ।

x = y = z = 100

print(x)

print(y)

print(z)

Output:

100

4.4 Swapping Two Variables

दुईवटा Variable को Value एक-अर्कासँग परिवर्तन गर्नुलाई Swapping भनिन्छ।

Example:

a = 10

b = 20

a, b = b, a

print("A =", a)

print("B =", b)

Output:

A = 20

B = 10

यहाँ पहिले A मा 10 र B मा 20 थियो। Swapping गरेपछि A मा 20 र B मा 10 भयो।

4.5 What is a Constant?

Constant भनेको Program चल्दा परिवर्तन नगर्ने उद्देश्यले राखिएको Value हो।

Python मा Constant लाई जबरजस्ती परिवर्तन हुनबाट रोक्ने छुट्टै नियम छैन। तर Constant को नाम सामान्यतया Capital Letter मा लेखिन्छ।

Example:

PI = 3.14159

MAX_SIZE = 100

COUNTRY = "Nepal"

print(PI)

print(COUNTRY)

4.6 Checking Variable Type

कुनै Variable मा कस्तो प्रकारको Data छ भनेर पत्ता लगाउन type() Function प्रयोग गरिन्छ।

Example:

x = 100

y = "Python"

z = 10.5

print(type(x))

print(type(y))

print(type(z))

Output:

यसले:

x Integer हो।
y String हो।
z Float हो।

UNIT 5: DATA TYPES IN PYTHON

5.1 What is a Data Type?

Data Type भनेको Variable मा कस्तो प्रकारको Data राखिएको छ भनेर चिनाउने प्रकार हो।

उदाहरणका लागि:

100 एउटा Integer हो।
10.5 एउटा Float हो।
"Nepal" एउटा String हो।
True एउटा Boolean हो।

Python का मुख्य Built-in Data Types निम्न छन्।

Python Data Types

1. Numeric: int, float, complex

2. Text: str

3. Boolean: bool

4. Sequence: list, tuple, range

5. Set: set

6. Mapping: dict

7. None: NoneType

5.2 Numeric Data Types

Numeric Data Type भनेको Number सम्बन्धी Data राख्न प्रयोग गरिने प्रकार हो।

Python मा Numeric Data Type तीन प्रकारका हुन्छन्।

A. Integer (int)

दशमलव नभएका पूर्ण संख्यालाई Integer भनिन्छ।

Example:

age = 25

salary = 30000

population = 100000

print(age)

print(salary)

Output:

30000

B. Float (float)

दशमलव भएका संख्यालाई Float भनिन्छ।

Example:

price = 150.50

height = 5.8

percentage = 85.75

print(price)

print(height)

Output:

150.5

5.8

C. Complex (complex)

Real र Imaginary भाग भएको संख्यालाई Complex Number भनिन्छ।

Example:

x = 5 + 3j

print(x)

Output:

(5+3j)

5.3 String (str)

अक्षर, शब्द वा वाक्यहरूको समूहलाई String भनिन्छ।

String लेख्दा Single Quotation वा Double Quotation प्रयोग गरिन्छ।

Example:

name = "Ram"

city = 'Kathmandu'

print(name)

print(city)

Output:

Ram

Kathmandu

Multiline String

धेरै लाइनको Text लेख्न Triple Quotation प्रयोग गर्न सकिन्छ।

message = """Welcome

to Python

Programming"""

print(message)

Output:

Welcome

to Python

Programming

5.4 Boolean (bool)

Boolean Data Type मा दुईवटा मात्र Value हुन्छन्।

True
False

यसको प्रयोग कुनै कुरा सही वा गलत छ भनेर देखाउन गरिन्छ।

Example:

is_student = True

is_married = False

print(is_student)

print(is_married)

Output:

True

False

5.5 Sequence Data Types

Sequence भनेको धेरै Data लाई क्रम मिलाएर राख्ने तरिका हो।

Python मा मुख्य तीन प्रकारका Sequence Data Types हुन्छन्।

A. List

List भनेको एउटै ठाउँमा धेरै Data राख्न प्रयोग गरिने Collection हो।

List मा:

Data क्रमअनुसार रहन्छ।
एउटै Data दोहोरिन सक्छ।
Data थप्न र हटाउन सकिन्छ।
विभिन्न Data Types राख्न सकिन्छ।

List बनाउन Square Bracket [ ] प्रयोग गरिन्छ।

Example:

fruits = ["Apple", "Mango", "Banana"]

print(fruits)

Output:

['Apple', 'Mango', 'Banana']

List मा नयाँ Data थप्ने:

fruits = ["Apple", "Mango"]

fruits.append("Orange")

print(fruits)

Output:

['Apple', 'Mango', 'Orange']

B. Tuple

Tuple भनेको List जस्तै धेरै Data राख्ने Collection हो। तर Tuple बनाएपछि त्यसका Elements परिवर्तन गर्न सकिँदैन।

Tuple बनाउन Parentheses ( ) प्रयोग गरिन्छ।

Example:

colors = ("Red", "Green", "Blue")

print(colors)

Output:

('Red', 'Green', 'Blue')

C. Range

Range भनेको निश्चित संख्याको क्रम बनाउन प्रयोग गरिने Data Type हो।

Example:

numbers = range(1, 6)

for i in numbers:

print(i)

Output:

यहाँ 1 देखि 5 सम्मका संख्या देखिन्छन्। अन्तिम संख्या 6 समावेश हुँदैन।

5.6 Set Data Type

Set भनेको दोहोरिएका Data नराख्ने Collection हो।

Set बनाउन Curly Braces { } प्रयोग गरिन्छ।

मुख्य विशेषताहरू:

Duplicate Value राख्दैन।
Set मा Element थप्न र हटाउन सकिन्छ।
Set मा क्रम निश्चित हुँदैन।
एउटै Value दोहोरिएमा एकपटक मात्र रहन्छ।

Example:

numbers = {10, 20, 30, 20}

print(numbers)

Output:

{10, 20, 30}

यहाँ 20 दुईपटक लेखिएको भए पनि Set मा एकपटक मात्र रहन्छ।

5.7 Dictionary Data Type

Dictionary भनेको Data लाई Key र Value को रूपमा राख्ने Collection हो।

उदाहरणका लागि विद्यार्थीको नाम, उमेर र कक्षा एउटै Dictionary मा राख्न सकिन्छ।

Dictionary बनाउन Curly Braces { } प्रयोग गरिन्छ।

Example:

student = {

"name": "Ram",

"age": 20,

"grade": 12

}

print(student["name"])

print(student["age"])

Output:

Ram

यहाँ:

name एउटा Key हो।
Ram त्यसको Value हो।
age एउटा Key हो।
20 त्यसको Value हो।

5.8 None Data Type

कुनै Variable मा अहिले कुनै Value राखिएको छैन भनेर देखाउन None प्रयोग गरिन्छ।

Example:

result = None

print(result)

Output:

None

5.9 Summary of Python Data Types

Data Type	Example	प्रयोग
int	100	पूर्ण संख्या
float	10.5	दशमलव संख्या
complex	3+4j	Complex Number
str	"Nepal"	Text
bool	True	सही वा गलत
list	[1, 2, 3]	परिवर्तन गर्न मिल्ने सूची
tuple	(1, 2, 3)	परिवर्तन गर्न नमिल्ने सूची
range	range(1, 5)	संख्याको क्रम
set	{1, 2, 3}	Unique Data
dict	{"name":"Ram"}	Key-Value Data
NoneType	None	Value नभएको अवस्था

5.10 Difference Between List, Tuple, Set and Dictionary

List	Tuple	Set	Dictionary
[ ]	( )	{ }	{key:value}
Ordered	Ordered	Unordered	Insertion ordered
Mutable	Immutable	Mutable	Mutable
Duplicate allowed	Duplicate allowed	Duplicate not allowed	Keys must be unique
Indexing हुन्छ	Indexing हुन्छ	Indexing हुँदैन	Key बाट Value लिइन्छ

Complete Python Programming Notes

UNIT 1: INTRODUCTION TO PYTHON

1.1 What is Python?

1.2 History of Python

1.3 Features of Python (Python का विशेषताहरू)

1.4 Applications of Python (Python को प्रयोग)

1.5 Advantages of Python (फाइदाहरू)

1.6 Disadvantages of Python (बेफाइदाहरू)

1.7 Types of Programming Languages

1.8 Difference Between Python and C

UNIT 2: INSTALLATION AND PYTHON ENVIRONMENT

2.1 What is Python Interpreter?

2.2 How to Install Python?

2.3 Python Programming Software

2.4 Modes of Python Programming

2.5 Python File Extension

UNIT 3: PYTHON SYNTAX AND INDENTATION

3.1 What is Syntax?

3.2 What is Indentation?

3.3 What are Comments?

3.4 What is a Statement?

3.5 What is an Expression?

3.6 Case Sensitivity

3.7 What are Identifiers?

UNIT 4: VARIABLES AND CONSTANTS

4.1 What is a Variable?

4.2 Rules for Creating Variables

4.3 Multiple Variable Assignment

4.4 Swapping Two Variables

4.5 What is a Constant?

4.6 Checking Variable Type

UNIT 5: DATA TYPES IN PYTHON

5.1 What is a Data Type?

5.2 Numeric Data Types

5.3 String (str)

5.4 Boolean (bool)

5.5 Sequence Data Types

5.6 Set Data Type

5.7 Dictionary Data Type

5.8 None Data Type

5.9 Summary of Python Data Types

5.10 Difference Between List, Tuple, Set and Dictionary

Contact Form